Brussel stimuleert milieu- en ethische clausules bij overheidsopdrachten

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest heeft een ordonnantie opgesteld die de gewestelijke, semi-gewestelijke en lokale aanbestedende overheden oorspronkelijk verplichtte om milieuclausules, levenscycluskostenclausules en ethische clausules in te voeren bij overheidsopdrachten. Na een vernietigend advies van de Raad van State werd de uiteindelijke tekst afgezwakt. Het regime wordt nu - gedeeltelijk - facultatief gemaakt.

De aanbestedende overheden kúnnen...

De aanbestedende overheden kúnnen milieuclausules opnemen in de bijzondere bestekken (opdrachtdocumenten) van hun overheidsopdrachten, staat er in de nieuwe ordonnantie.

Idem voor ethische clausules: de aanbestedende overheden kúnnen ethische clausules opnemen in de bijzondere bestekken van hun overheidsopdrachten.

Bij de levenscycluskosten is men echter vergeten om het woordje 'kunnen' toe te voegen, en daar geldt dus principieel een verplichting tot het invoeren van een levenscycluskostenclausule: ?De aanbestedende overheid neemt in het bijzonder bestek clausules op betreffende de levenscycluskost, opdat de inschrijver het gros van de uitgestelde, geïndexeerde en gecumuleerde kosten tijdens de vooropgezette gebruiksduur van het voorwerp van de investering raamt en de aanbestedende overheid daarmee rekening houdt?. De doelstellingen verderop in de tekst laten echter vermoeden dat deze verplichting een vergissing is.

Anderzijds is ook dat ?kúnnen? relatief. De mogelijkheid om milieugebonden (levenscyclus-) of ethische clausules op te nemen in de opdrachtdocumenten van overheidsopdrachten is dan wel facultatief voor de eigen diensten, maar als het gewest optreedt als subsidiërende overheid, kan het milieu-, levenscycluskosten- en ethische clausules opleggen als voorwaarde voor de toekenning van de subsidie.

En telkens als zij een nieuwe beheerovereenkomst sluit of een aanhangsel toevoegt aan een lopende beheerovereenkomst, zal de Brusselse regering doelstellingen en een strategie vaststellen inzake milieuclausules, clausules betreffende de levenscycluskosten en ethische clausules.
Wie die doelstellingen behaalt, krijgt een financiële bonus.

Milieuclausules

Een milieuclausule is hier: een bepaling die tot doel heeft het milieu te vrijwaren door optimalisatie van de milieu-impact van de uitvoering van de overheidsopdracht. De ordonnantie somt een 10-tal voorbeelden op van mogelijke milieuclausules, zoals:

een reductie van de emissie van broeikasgassen of van andere vervuilende stoffen;

een reductie van het energieverbruik en een voorkeur voor hernieuwbare energiebronnen; of

integratie van gerecycleerde materialen of goederen vanuit een kringloopvisie.

De regering zal de milieuclausules nog toewijzen aan 4 niveaus: gaande van niveau '0' (not green) tot niveau 3 (best practices).

Elke aanbestedende overheid moet ervoor zorgen dat zij een bepaalde score behaalt. De ordonnantie zegt er niet bij binnen welke termijn dat moet gebeuren. Uit de boordtabellen die de aanbestedende overheden moeten opmaken, kunnen we afleiden dat de score per jaar bekeken wordt.

Minstens 20% van het totale aantal overheidsopdrachten, en minstens 20% van het totale financiële volume aan overheidsopdrachten, moet een milieuclausule van niveau 2 (?medium green?) of niveau 3 (?best practices?) bevatten.

Voor de andere types van clausules worden er gelijkaardige doelstellingen geformuleerd. Die ?doelstellingen? worden op sommige plaatsen bestempeld als ?referentiedoelstellingen?, wat volgens het verslag van de Commissie voor Financiën ?hun bindend aspect verloren doet gaan?...

Toch zijn er sancties verbonden aan het niet-correct naleven van de ordonnantie en haar ?referentiedoelstellingen?. Zoals: een verplichte begeleiding, of de verplichting om de tekortkomingen bij te sturen vooraleer men in aanmerking kan komen voor een nieuwe subsidie.

Levenscycluskostenclausule

De levenscycluskostenclausule is eigenlijk een bijzonder type van milieuclausule, waarbij er rekening wordt gehouden met de kosten van een product, dienst of werk over zijn volledige levensduur. Maar volgens de ordonnantie volstaat het dat de aanbestedende dienst rekening houdt met ?een deel van? de levenscycluskosten, en dan nog ?in zoverre ze relevant zijn?.

Opvallend is dat het begrip levenscycluskosten door de regering verruimd kan worden. M.a.w.: de Brusselse regering kan bij uitvoeringsbesluit verder gaan dan de ordonnantie.

De (referentie-)doelstelling voor de specifieke levenscycluskosten is zo mogelijk nog strenger dan die voor de andere milieugebonden bepalingen: minstens 30% van het totale aantal overheidsopdrachten, en minstens 30% van het financiële volume aan overheidsopdrachten moet een levenscycluskostenclausule bevatten.
Levenscycluskostenclausules worden voorlopig niet verder onderverdeeld in niveaus.

Ethische clausules

Een ethische clausule is volgens de ordonnantie: een bepaling die tot doelstelling heeft de grondrechten te respecteren van de personen ?inzake maatschappelijke billijkheid? en in het bijzonder ?inzake eerlijke handel? (fair trade).
Dat is nogal vaag, en de ordonnantiegever geeft jammer genoeg geen voorbeelden van ethische clausules.

Er is echter wel een (referentie)doelstelling gekoppeld aan die ethische clausules. Net als bij de levenscycluskosten, moet minstens 30% van het aantal overheidsopdrachten, en minstens 30% van het financiële volume onderworpen zijn aan een ethische clausule.

Tot 31 december 2017

Hoewel deze doelstellingen niet bindend zouden zijn, specificeert de ordonnantie wel dat zij van toepassing zijn van 1 januari 2015 tot 31 december 2017.

De Brusselse regering zal nieuwe referentiedoelstellingen bepalen voor elke volgende 3-jaarlijkse periode. Die doelstellingen mogen per type clausule niet lager zijn dan in de voorgaande periode.

Een coördinerende gewestelijke dienst kan echter bepalen dat sommige opdrachten zich niet lenen voor één of meerdere types van clausules. Die opdrachten worden dan buiten de berekening gehouden.
De regering kan bepaalde categorieën van opdrachten ook vrijstellen van clausules.

Middelen om de doelstellingen te bereiken

De ordonnantiegever wil de aanbestedende overheden tools aanreiken om de referentiedoelstellingen te bereiken. Maar die tools zijn niet vrijblijvend. Binnen elke aanbestedende dienst moet er een zogenaamde 'resource person' aangesteld worden, die belast wordt met het toezicht op de uitvoering van de verplichtingen uit de ordonnantie.
De regering zal nog opleidingsvereisten afkondigen voor de resource persons.

Daarnaast moet elke aanbestedende dienst vanaf 1 januari 2015 een boordtabel bijhouden van alle overheidsopdrachten die de dienst in de loop van het jaar heeft afgehandeld, en van de opdrachten die nog lopende zijn. In de tabel wordt genoteerd of er bijzondere clausules werden opgenomen in de opdrachtdocumenten, om welke clausules het ging, en van welk niveau de clausules waren indien er milieuclausules bij waren.
De Brusselse regering zal nog een model van boordtabel publiceren.

De boordtabel moet de aanbestedende overheid toelaten om zelf na te gaan of ze wel 'op koers' zit voor het behalen van de referentiedoelstellingen voor de 3 types van clausules. Maar dat niet alleen. De dienst moet ook elk jaar een exemplaar van zijn boordtabel bezorgen aan een centrale coördinerende gewestelijke dienst. En de resultaten worden bekendgemaakt op het internet.

De regering zet tot slot nog in op een derde tool. Zij zal gewestelijke operatoren aanwijzen die zullen fungeren als gespecialiseerde opdrachtencentrale voor specifieke opdrachten. Het Centrum voor Informatica voor het Brussels Gewest (CIBG) en Net Brussel zijn op dat vlak al actief..

Aanbestedende overheden?

De ordonnantie neemt het begrip 'aanbestedende overheden' over uit de wet op de overheidsopdrachten. Het gaat hier dus om:

het Gewest;

de publiekrechtelijke instellingen die opgenomen zijn in de consolidatieperimeter van het Gewest. Zoals: Actiris, Net Brussel of het Brussels Waarborgfonds;

de 19 Brusselse gemeenten;

de personen die bij het uitschrijven van de opdracht opgericht zijn om specifiek te voldoen aan behoeften van algemeen belang die niet van commerciële of industriële aard zijn, die rechtspersoonlijkheid hebben, en: waarvan de activiteiten in hoofdzaak gefinancierd worden door de hiervoor vermelde overheden,waarvan het beheer onderworpen is aan het toezicht van de hiervoor vermelde overheden, of waarvan de leden van het bestuursorgaan, het leidinggevend of het toezichthoudende orgaan voor meer dan de helft aangewezen worden door de overheden die hiervoor vermeld worden; en

de verenigingen die werden opgericht door de hiervoor vermelde organen, met uitzondering van de hiervoor vermelde publiekrechtelijke instellingen

Overheidsopdracht?

We stippen nog even aan dat de ordonnantie van 8 mei 2014 alleen van toepassing is op overheidsopdrachten voor aannemingen van werken, leveringen en diensten, waarvan het geraamde bedrag hoger is dan 30.000 euro.

Aanbestedende overheden die onder de controle van het Gewest staan (categorie 4) moeten de clausuleregels uit de ordonnantie alleen toepassen als minstens 10% van de opdracht gesubsidieerd wordt door het Gewest, rechtstreeks of via Beliris.
De Brusselse regering kan hen vrijstelling verlenen als hun jaarlijks volume aan gesubsidieerde opdrachten onder een bepaald niveau blijft.

Vanaf 16 juni?

Juridisch gezien treedt de ordonnantie 10 dagen na publicatie in het Belgisch Staatsblad in werking. Dat is op 16 juni 2014.
Maar veel bepalingen moeten nog uitgediept worden in een besluit van de Brusselse regering.

De aanbestedende diensten krijgen alvast 6 maanden extra de tijd om een resource person aan te stellen.
De verplichting om een boordtabel bij te houden, geldt maar vanaf 1 januari 2015. En de bepaling over de referentiedoelstellingen gaat ook maar in op 1 januari 2015.

We geven tot slot nog mee dat Brussel ook een ontwerp van ordonnantie klaar heeft dat de aanbestedende overheden wil aansporen om sociale clausules op te nemen in hun overheidsopdrachten.

Bron: Ordonnantie van 8 mei 2014 betreffende de opname van milieu- en ethische clausules in de overheidsopdrachten, BS 6 juni 2014.

Zie ook:
?Voorstel van ordonnantie betreffende de opname van milieu- en ethische clausules in de overheidsopdrachten?, Br.Parl., Parl.St., Toelichting, nr. A-362/1; en Verslag nr. A-362/3.